⚖️ Mind Map ฉบับเตรียมสอบ หน่วย 1–15

🔍 องค์ประกอบ

① คลอด = พ้นจากครรภ์หมดทั้งตัว (ไม่สนสายสะดือ)
② อยู่รอดเป็นทารก = มีสัญญาณชีพ (หายใจ/หัวใจเต้น) แม้ชั่วครู่
③ ทารกในครรภ์ → มีสิทธิบางอย่างได้ ถ้าต่อมาคลอดแล้วอยู่รอด

🔍 ระยะเวลา

กรณีธรรมดา: หายไป 5 ปี → สาบสูญ
กรณีพิเศษ: (สงคราม/ยานพาหนะล่ม/อันตรายแก่ชีวิต) หายไป 2 ปี → สาบสูญ

💡 สูตรจำ: "ธรรมดา 5 / พิเศษ 2 / ตายเมื่อครบกำหนด ไม่ใช่วันศาลสั่ง"

🔍 ประเภทภูมิลำเนา

• ทั่วไป: ถิ่นที่อยู่เป็นแหล่งสำคัญ (ม.37)
• ผู้เยาว์: ตามผู้แทนโดยชอบธรรม
• คนไร้ความสามารถ: ตามผู้อนุบาล
• ข้าราชการ: ถิ่นที่ทำการตามตำแหน่ง
• ผู้ถูกจำคุก: เรือนจำที่ถูกจำคุก

🔍 ข้อยกเว้น — ผู้เยาว์ทำนิติกรรมได้โดยไม่ต้องขอความยินยอม

มาตรา	กรณีที่ทำได้	ผล
ม.22 👆	นิติกรรมที่เป็นคุณประโยชน์ฝ่ายเดียว (ได้รับทรัพย์โดยเสน่หา ไม่มีภาระ)	สมบูรณ์
ม.23 👆	นิติกรรมที่เหมาะสมกับวัยและฐานะ (ซื้อขนม ค่ารถ ฯลฯ)	สมบูรณ์
ม.24 👆	ทำพินัยกรรม ได้เมื่ออายุครบ 15 ปีบริบูรณ์	สมบูรณ์
ม.25 👆	จัดการทรัพย์สินที่ผู้แทนโดยชอบธรรมอนุญาตให้จัดการเอง	สมบูรณ์
ม.26 👆	จัดการทรัพย์ที่ได้รับในลักษณะอาชีพหรือการงาน	สมบูรณ์
ม.27 👆	ประกอบธุรกิจหรือทำสัญญาจ้างแรงงาน (ต้องได้รับความยินยอมจากผู้แทน) → ถือว่าเสมือนบรรลุนิติภาวะ	เสมือนบรรลุ

🔍 สาระสำคัญ มาตรา 28–31

มาตรา	เนื้อหา	ผล
ม.28 👆	บุคคลวิกลจริต → ผู้มีส่วนได้เสีย/อัยการร้องขอศาล → ศาลสั่ง = คนไร้ความสามารถ มีผู้อนุบาล	ต้องให้ผู้อนุบาลทำแทน
ม.29 👆	คนไร้ความสามารถไม่อาจทำนิติกรรมใดๆ ด้วยตนเองได้เลย แม้ในขณะที่สติดี	โมฆียะ
ม.31 👆	เมื่อเหตุที่ทำให้ไร้ความสามารถหมดไป → ศาลเพิกถอนคำสั่งได้ตามคำร้องของผู้มีส่วนได้เสีย/อัยการ	กลับมาบรรลุ

🔍 เปรียบเทียบสำคัญ

สถานะ	ขณะสติดี	ขณะจริตวิกล
วิกลจริต ก่อนศาลสั่ง (ม.30)	สมบูรณ์	โมฆียะ
คนไร้ความสามารถ หลังศาลสั่ง (ม.29)	โมฆียะ (แม้สติดี)	โมฆียะ

🔍 นิติกรรมที่ต้องได้รับความยินยอมจากผู้พิทักษ์ (ม.34)

🔍 หลักสำคัญ

• คณะบุคคลที่รวมตัวกันเองโดยไม่มีกฎหมายรับรอง = ไม่ใช่นิติบุคคล
• ตัวอย่าง: บริษัทจำกัด, มูลนิธิ, สมาคม, ราชการส่วนท้องถิ่น

🔍 สาระสำคัญ

ม.66: มีสิทธิหน้าที่ภายใน ขอบวัตถุประสงค์ เท่านั้น
ม.67: ไม่มีสิทธิที่เฉพาะแก่บุคคลธรรมดา (แต่งงาน/รับบุตรบุญธรรม ไม่ได้)
ม.68-69: ภูมิลำเนา = สำนักงานใหญ่ / มีสาขา = มีภูมิลำเนาหลายแห่งได้
ม.70: ต้องมีผู้แทนอย่างน้อย 1 คน

🔍 5 องค์ประกอบ (สูตรจำ "บชใมเ")

① บุคคลกระทำ
② ชอบด้วยกฎหมาย
③ ใจสมัคร (ไม่ถูกบังคับ)
④ มุ่งผูกนิติสัมพันธ์
⑤ เคลื่อนไหวแห่งสิทธิ (ก่อ/เปลี่ยน/โอน/สงวน/ระงับ)

🔍 3 กรณีโมฆะตาม ม.150

① ต้องห้ามชัดแจ้งโดยกฎหมาย
② เป็นการพ้นวิสัย (เป็นไปไม่ได้)
③ ขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดี

ตัวอย่าง: จ้างฆ่าคน / สัญญาซื้อขายดาวอังคาร / สัญญาค้าประเวณี

🔍 เปรียบเทียบ

เจตนาซ่อนเร้น (ม.154): ในใจคิดอย่าง แสดงออกอีกอย่าง
→ ผล: สมบูรณ์ เว้นแต่คู่กรณีรู้ถึงเจตนาที่ซ่อน → โมฆะ

เจตนาลวง (ม.155 ว.1): สมรู้กันแสดงเจตนาลวง
→ ผล: โมฆะ แต่ยกต่อสู้บุคคลภายนอกผู้สุจริตไม่ได้

นิติกรรมอำพราง (ม.155 ว.2): ทำนิติกรรมหนึ่งบังหน้าอีกนิติกรรม
→ ที่บังหน้า: โมฆะ / ที่ถูกอำพราง: นำกฎหมายของนิติกรรมนั้นมาบังคับ

🔍 ตารางเปรียบเทียบ

มาตรา	ประเภท	ผล
ม.156	สำคัญผิดในสาระสำคัญ (ลักษณะนิติกรรม/ตัวบุคคล/ทรัพย์)	โมฆะ
ม.157	สำคัญผิดในคุณสมบัติ (เช่น คิดว่าพระแท้)	โมฆียะ
ม.159	กลฉ้อฉล (ถูกหลอก "ถึงขนาด")	โมฆียะ
ม.164	ข่มขู่ (กลัว "ถึงขนาด" ภัยใกล้และร้ายแรง)	โมฆียะ

💡 สูตรจำ: "สำคัญผิดสาระ = โมฆะ / คุณสมบัติ+ฉ้อฉล+ขู่ = โมฆียะ"

🔍 ลักษณะโมฆะกรรม

• ไม่ก่อสิทธิหน้าที่แต่แรก · ไม่ต้องบอกล้าง · ไม่มีอายุความ
• ผู้มีส่วนได้เสียทุกคนยกขึ้นอ้างได้ (ไม่จำกัดเฉพาะคู่สัญญา)
• หากชำระไปแล้ว → คืนตามลาภมิควรได้ (ม.173)

🔍 โครงสร้างโมฆียะ

ผู้มีสิทธิบอกล้าง: เฉพาะผู้ได้รับความคุ้มครอง (ผู้เยาว์/ถูกกลฉ้อฉล/ถูกข่มขู่ ฯลฯ)

ผลการบอกล้าง (ม.176): ถือว่าโมฆะมาแต่เริ่มแรก (ย้อนหลัง)

ผลการให้สัตยาบัน (ม.177): นิติกรรมสมบูรณ์ตลอดไป ให้สัตยาบันโดยปริยายได้

อายุความบอกล้าง (ม.181): 1 ปีนับแต่รู้เหตุ หรือ 10 ปีนับแต่ทำนิติกรรม

🔍 ตาราง 4 ช่อง

ประเภท	ลักษณะ	ผล
เงื่อนไขบังคับก่อน (ม.183 ว.1)	เหตุการณ์ไม่แน่นอน เกิดแล้วมีผล	"สอบผ่านแล้วให้รถ" → รอเงื่อนไขสำเร็จ
เงื่อนไขบังคับหลัง (ม.183 ว.2)	มีผลแล้ว เมื่อเงื่อนไขสำเร็จจึงสิ้นผล	"เช่าจนลูกกลับมา" → สิ้นสุดเมื่อลูกกลับ
เงื่อนเวลาเริ่มต้น (ม.187)	เหตุการณ์แน่นอน ยังทวงไม่ได้	"กู้วันนี้ ชำระเดือนหน้า"
เงื่อนเวลาสิ้นสุด (ม.189)	มีผลแล้ว ถึงเวลาก็สิ้นผล	"เช่าถึง 31 ธ.ค."

🔍 หลักสำคัญอายุความ

• อายุความทั่วไป: 10 ปี (ม.193/30)
• การนับ: ไม่นับวันแรก (ม.193/3) · วันสุดท้ายหยุดราชการ→นับวันทำการถัดไป
• อายุความสะดุด (ม.193/14): เวลาที่ผ่านไปเสียเปล่า เริ่มนับใหม่
- ลูกหนี้รับสภาพหนี้ (ทำหนังสือ/จ่ายดอก/จ่ายบางส่วน)
- เจ้าหนี้ฟ้องคดี
• ม.193/29: ศาลยกอายุความขึ้นเองไม่ได้ ต้องให้ลูกหนี้ยกขึ้นต่อสู้

🔍 ระบบคำเสนอ

ม.354: คำเสนอมีกำหนดเวลา → ถอนก่อนหมดเวลาไม่ได้
ม.355: ห่างกัน+ไม่กำหนดเวลา → รอจนควรได้รับคำตอบ
ม.356: เฉพาะหน้า/โทรศัพท์ → ต้องสนองทันที

ระบบคำสนอง:
• ต้องตรงกับคำเสนอ ไม่แก้ไข ไม่เพิ่มเติม
• ม.358-359: คำสนองล่าช้า/มีข้อแก้ไข = เป็นคำเสนอขึ้นใหม่
• สัญญาเกิดเมื่อ คำสนองไปถึงผู้เสนอ (ม.361)

🔍 ตาราง 3 กรณี

มาตรา	ประเภทหนี้	ใครรับบาปเคราะห์?
ม.370	ทรัพย์เฉพาะสิ่ง ยังไม่ส่งมอบ	เจ้าหนี้ (ผู้ซื้อ) ต้องจ่ายเงินแม้ของเสีย
ม.371	มีเงื่อนไขบังคับก่อน ของพังก่อนสำเร็จ	ลูกหนี้ (ผู้ขาย) หมดสิทธิรับเงิน
ม.372	ไม่ใช่ทรัพย์เฉพาะสิ่ง/พ้นวิสัย	ลูกหนี้ หมดสิทธิรับชำระหนี้ตอบแทน

🔍 เปรียบเทียบมัดจำ vs เบี้ยปรับ

	มัดจำ (ม.377)	เบี้ยปรับ (ม.379)
เมื่อไหร่	ส่งมอบวันทำสัญญา	ข้อตกลงล่วงหน้า
ผู้ให้ผิด	อีกฝ่าย "ริบ"	เจ้าหนี้ริบได้ทันที
ผู้รับผิด	ต้อง "คืน" มัดจำ	ต้องจ่ายตามข้อตกลง
อำนาจศาล	ลดทอนมัดจำได้	ม.383: ลดทอนได้ถ้าสูงเกินส่วน

🔍 สาระสำคัญ

• เลิกโดยข้อตกลง หรือ บทบัญญัติกฎหมาย
• ม.387: ลูกหนี้ผิดนัด เจ้าหนี้กำหนดเวลาพอสมควรแล้วยังไม่ชำระ → บอกเลิกได้
• ม.388: ถ้าลักษณะสัญญาชี้ว่าสำเร็จภายในเวลา ชำระช้า = เจ้าหนี้บอกเลิกได้ทันที
• ผลเลิกสัญญา (ม.391): กลับคืนสู่ฐานะเดิม คืนสิ่งที่รับมา พร้อมดอกเบี้ย

🔍 สาระสำคัญ

ม.194: หนี้ = ความผูกพันที่เจ้าหนี้เรียกให้ลูกหนี้ชำระได้

บุคคลสิทธิ vs ทรัพยสิทธิ:
• บุคคลสิทธิ: บังคับได้เฉพาะลูกหนี้ (สัมพัทธ์)
• ทรัพยสิทธิ: บังคับได้กับทุกคน (สมบูรณ์)

วัตถุแห่งหนี้ 3 ประเภท:
① การส่งมอบทรัพย์ (ม.195 ปานกลาง)
② การกระทำการ
③ การงดเว้นกระทำการ

บ่อเกิดแห่งหนี้: นิติกรรม / ละเมิด / จัดการงานนอกสั่ง / ลาภมิควรได้

🔍 2 กรณีผิดนัด

วรรค 1 (ไม่กำหนดวัน): ต้องเตือนก่อน ผิดนัดเมื่อเตือนแล้วไม่จ่าย
วรรค 2 (กำหนดตามปฏิทิน): ผิดนัดทันที ไม่ต้องเตือน

⚠️ "ชำระภายใน 10 วัน" = ไม่ใช่ปฏิทิน ต้องเตือนก่อน!

🔍 พ้นวิสัย

ม.218: เพราะความผิดลูกหนี้ → ต้องใช้ค่าสินไหมทดแทน
ม.219: เพราะความผิดเจ้าหนี้/เหตุภายนอก → ลูกหนี้หลุดพ้น ไม่ต้องรับผิด

ม.222 ค่าเสียหาย:
① ความเสียหายสามัญ (ทั่วไปที่คาดได้)
② ความเสียหายพิเศษ (เฉพาะกรณีที่คู่สัญญาคาดเห็นได้ล่วงหน้า)

🔍 สาระสำคัญ

ม.233: ลูกหนี้ขัดขืนไม่ยอมใช้สิทธิ → เจ้าหนี้ใช้สิทธิแทนในนามตนเองได้
ม.234 (ข้อยกเว้น): ไม่ได้ในสิทธิเฉพาะตัวโดยแท้ เช่น ค่าอุปการะ / สิทธิฟ้องหย่า
ม.235: เรียกให้ชำระทั้งหมดแก่ตนได้ แต่ถ้าได้มาเกิน ต้องคืนลูกหนี้

🔍 เงื่อนไข ม.237

• ทรัพย์สินลูกหนี้ลดลงจนไม่พอชำระหนี้
• มีค่าตอบแทน: ลูกหนี้รู้ + ผู้รับโอนรู้ ว่าเจ้าหนี้เสียเปรียบ
• เสน่หา (ฟรี): ลูกหนี้รู้ฝ่ายเดียว ผู้รับไม่ต้องรู้
• ม.238: ไม่กระทบสิทธิบุคคลภายนอกผู้สุจริตและเสียค่าตอบแทน
• ม.240 อายุความ: 1 ปีนับแต่รู้เหตุ หรือ 10 ปีนับแต่ทำนิติกรรม

🔍 4 องค์ประกอบ (สูตรจำ "ครหถช")

① ครอบครองทรัพย์ของผู้อื่น
② หนี้เกี่ยวเนื่องกับทรัพย์นั้น
③ หนี้ถึงกำหนดชำระแล้ว
④ เข้าครอบครองโดยชอบด้วยกฎหมาย (ขโมยมาไม่ได้!)

🔍 2 ประเภท

บุริมสิทธิสามัญ: บังคับเหนือทรัพย์สินทั้งหมดของลูกหนี้
เช่น ค่าภาษี / ค่าจ้างคนรับใช้ / ค่าฤชาธรรมเนียมศาล

บุริมสิทธิพิเศษ: บังคับเหนือทรัพย์เฉพาะสิ่ง
• เหนือสังหาริมทรัพย์: เจ้าของหอพัก/โรงแรมมีบุริมสิทธิเหนือของในห้อง
• เหนืออสังหาริมทรัพย์: รับเหมาสร้างบ้าน / ซื้อขายอสังหาริมทรัพย์

🔍 สาระสำคัญ

ม.296 (แบ่งกันได้): ลูกหนี้แต่ละคนรับผิดส่วนเท่าๆ กัน
ม.298 (แบ่งกันไม่ได้): ต้องรับผิดเช่นลูกหนี้ร่วม

ม.291 ลูกหนี้ร่วม: เจ้าหนี้เรียกจากคนใดก็ได้ให้ชำระสิ้นเชิงหรือบางส่วน
ม.292: การกระทำของลูกหนี้ร่วมคนหนึ่งเป็นคุณแก่เจ้าหนี้ → เป็นประโยชน์แก่คนอื่นด้วย
ม.294 (อายุความ): สะดุดหยุดที่คนหนึ่ง → มีผลถึงคนอื่นด้วย!
ม.296 ไล่เบี้ย: ชำระเกินส่วน → ไล่เบี้ยลูกหนี้ร่วมคนอื่นได้

🔍 สาระสำคัญ

ม.299 ว.1: ลูกหนี้จะชำระให้เจ้าหนี้คนใดคนหนึ่งก็ได้
• เจ้าหนี้คนหนึ่งเรียกชำระทั้งหมดหรือบางส่วนได้
• เมื่อชำระแล้ว เจ้าหนี้ร่วมแบ่งกันตามที่ตกลง

🔍 ม.229 — 3 กรณีที่รับช่วงสิทธิโดยกฎหมาย

① เจ้าหนี้ลำดับรองจ่ายให้เจ้าหนี้ลำดับก่อน เพื่อรับสิทธิในหลักประกัน
② ผู้ซื้อทรัพย์ติดจำนอง จ่ายให้เจ้าหนี้จำนองเพื่อปลดภาระ
③ ลูกหนี้ร่วม/ผู้ค้ำประกันจ่ายแทนลูกหนี้ → รับช่วงสิทธิไล่เบี้ยได้

ผล: สิทธิย้ายไปผู้รับช่วง เท่าที่ชำระไป

🔍 ม.306 — เงื่อนไขที่สมบูรณ์

ต้องทำอย่างใดอย่างหนึ่ง:
① บอกกล่าวเป็นหนังสือไปยังลูกหนี้ หรือ
② ลูกหนี้ยินยอมเป็นหนังสือ

ม.308 ข้อต่อสู้: ลูกหนี้มีข้อต่อสู้ต่อผู้โอนก่อนได้รับบอกกล่าว → ยกขึ้นต่อสู้ผู้รับโอนได้

🔍 ตาราง 5 วิธี

วิธี	มาตรา	หลักสำคัญ
1. ชำระหนี้	ม.314	บุคคลภายนอกชำระแทนได้ / ต้องชำระให้เจ้าหนี้หรือผู้มีอำนาจรับ
2. ปลดหนี้	ม.340	นิติกรรมฝ่ายเดียวของเจ้าหนี้ / หนี้มีหนังสือ → ต้องทำเป็นหนังสือ/คืนเอกสาร/ขีดฆ่า
3. หักกลบลบหนี้	ม.341	ต่างเป็นเจ้าหนี้+ลูกหนี้ / วัตถุเดียวกัน / ถึงกำหนด / ห้ามหักหนี้ละเมิด (344)
4. แปลงหนี้ใหม่	ม.349	เปลี่ยนสาระสำคัญ (วัตถุ/ลูกหนี้/เจ้าหนี้) / สิทธิอุปกรณ์ระงับตาม
5. หนี้เกลื่อนกลืน	ม.353	สิทธิเจ้าหนี้+หน้าที่ลูกหนี้ตกแก่บุคคลเดียวกัน

🔍 เงื่อนไข ม.341

① ต่างเป็นเจ้าหนี้-ลูกหนี้ซึ่งกันและกัน
② วัตถุแห่งหนี้เป็นอย่างเดียวกัน (เช่น เงินกับเงิน)
③ หนี้ทั้งสองถึงกำหนดชำระแล้ว

วิธี: แสดงเจตนาฝ่ายเดียว ไม่ต้องรับความยินยอม → มีผลย้อนหลังถึงเวลาที่หักได้เป็นครั้งแรก

🔍 3 วิธีแปลงหนี้

① เปลี่ยนวัตถุ/เงื่อนไข: เปลี่ยนหนี้เงินกู้เป็นหนี้ซื้อขายม้า
② เปลี่ยนตัวลูกหนี้ (ม.350): สัญญาระหว่างเจ้าหนี้กับลูกหนี้ใหม่ แต่ทำโดยขืนใจลูกหนี้เดิมไม่ได้
③ เปลี่ยนตัวเจ้าหนี้: ต้องทำตามหลักโอนสิทธิเรียกร้อง

💡 ตัวอย่าง

นายแดงกู้เงินนายดำ → นายดำตาย → นายแดงเป็นทายาทคนเดียวได้มรดก (สิทธิเป็นเจ้าหนี้มาที่นายแดง) → หนี้ระงับเพราะเกลื่อนกลืนกัน